‘Acteer alsof je een Nō-masker draagt’. Yasujirō Ozu gaf Chishū Ryū deze tip, toen hij te veel mimiek in het gelaat van zijn favoriete acteur ontwaarde. Ozu verkende in films als Late Spring en Tokyo Story de complexe relaties tussen familieleden, maar vermeed de opvallende expressie van emoties. Aan melodrama had hij een broertje dood. Wel geloofde hij in variatie en dosering. Waar het ene personage het hart op de tong heeft, is het andere een mimiekloos enigma. Sfinxachtige personages geven hun gemoed prijs door de manier waarop ze alledaagse objecten hanteren.

In An Autum Afternoon¹Sanma no aji, de Japanse titel van Yasujirō Ozu’s laatste film, betekent zoveel als ‘De smaak van makreelgeep’. Deze ranke straalvinnige is een typische najaarsvis. Via een culinaire omweg roept Ozu een metaforische betekenis op. Michiko is met haar 24 jaar al in de vroege herfst van haar huwbare leven. De tijd dringt om een huwelijkspartner te vinden. In het naoorlogse, gedemocratiseerde Japan kan ze daar zelf over beslissen. Maar tradities zoals de omiai lieten zich niet gauw inkapselen. is Michiko het moeilijkst leesbare personage. Als oudste dochter bereddert ze het huishouden. Ze manoeuvreert blindelings door het huis, dat ze in een permanente staat van orde houdt. De objecten die ze gracieus verplaatst, neerzet of opraapt, spelen stuk voor stuk een hoofd- of bijrol in Ozu’s oogstrelende composities. Sommige leiden een eigen leven. Een handdoek verschijnt in een vroege scène op een rieten stoel, verhuist naar een waslijn en belandt enkele scènes later rond Michiko’s nek. Tijdens een gesprek met haar vader over een huwelijkskandidaat, rukt Michiko de handdoek weg. Ze weigert te huwen met een onbekende. Onder tafel knijpt ze gefrustreerd in het linnen, een handeling die ontsnapt aan de blik van de vader.

Michiko vat een volgende woordenwisseling aan met een lintmeter in de hand. Haar vader Shuhei en broer vertellen dat Michiko’s kandidaat, van wie ze heimelijk houdt, al verloofd is. Ze buigt het hoofd licht voorover, maar reageert kalm op het verwoestende bericht: ‘Bedankt om het hem te vragen’. Kort daarop blijkt dat Michiko tranen liet. De heren pikten haar subtiele signalen niet op. De bezorgde vader gaat naar haar kamer en benadrukt dat haar beslissing vrij is. Ze stemt plots toch in met een omiai, een verkennende huwelijksontmoeting. Gerustgesteld verlaat Shuhei het vertrek. Voor de tweede keer werd hij misleid. Ozu’s mise-en-scène graaft dieper dan de dialoog: hij geeft de afstand tussen Michiko en haar vader weer door hun positionering in de ruimte. Zij zit aan haar houten bureau, de rug naar hem toe. Wanneer ze instemt met de omiai, is haar gelaat voor Shuhei onzichtbaar. Zelfs subtiele tekens gaan zo verloren. In een volgend shot krijgt de kijker een bevoorrechte blik op wat voor de vader ontoegankelijk blijft: Michiko’s echte gevoelens. De camera toont hoe ze in zichzelf verzonken de lintmeter langzaam op- en ontrolt. Is ze ontgoocheld in haar vader, in zichzelf of in beiden? Staakt ze haar verzet tegen sociale druk, omdat haar laatste vluchtroute is afgesneden? Antimelodrama’s bieden zelden pasklare antwoorden.

Filmtheoreticus Shigehiko Hasumi stelt in zijn essay Ozu’s Angry Women dat een handdoek of sjaal in de handen van een jonge Ozu-actrice aanvoelt als stilte voor de storm. An Autumn Afternoon en andere Ozu-films geven aan dat aandacht voor het bolletje wol, de druiventros of de eetstokjes noodzakelijk is om het gemoed van Ozu’s vrouwen te doorgronden.

• 1
  Sanma no aji, de Japanse titel van Yasujirō Ozu’s laatste film, betekent zoveel als ‘De smaak van makreelgeep’. Deze ranke straalvinnige is een typische najaarsvis. Via een culinaire omweg roept Ozu een metaforische betekenis op. Michiko is met haar 24 jaar al in de vroege herfst van haar huwbare leven. De tijd dringt om een huwelijkspartner te vinden. In het naoorlogse, gedemocratiseerde Japan kan ze daar zelf over beslissen. Maar tradities zoals de omiai lieten zich niet gauw inkapselen.